Portreti i sećanja: arhiv / izložba / učionica
Stvaranje arhiva, interesovanje za prošlost, propitivanje (ličnih) sećanja, subjektiviteta i identiteta, kao i odgovornosti istorije, predstavljaju jednu od najrasprostranjenijih tema unutar muzeološke (izlagačke) prakse, ali i umetničkih i kustoskih strategija. Arhivska građa, kao što su dokumenti i fotografije, postali su ključni elementi savremenosti, koji se sistemski kolekcioniraju i/ili privremeno upotrebljavaju, reartikulišu, preproduciraju i/ili postproduciraju. Koncept arhiva, propitivanje istorijskih narativa i politike moći igraju značajnu ulogu i unutar sopstvene umetničke prakse, u kojem arhiv vidim kao kontradiktornu teritoriju slika u kojoj se značenje nalazi između vizuelnog i tekstualnog, dokumentarnog i konceptualnog, materijalnog i fiktivnog. Sličan analitički metod rada, koji je do sada bio prisutan unutar moje umetničke prakse, pokušala sam prevesti i na izložbu “Portreti i sećanja”, za čiju sam idejnu koncepciju i postavku angažovana nakon javnog konkursa koju je raspirao Saveza jevrejskih opština Srbije.
Ovakav interes za arhivskim potencijalom fotografija i dokumenata igra značajnu ulogu i u stvaranju i tumačenju izložbe Portreti i sećanja.[1]
Izložba Portreti i sećanja nastala je kao deo projekta Saveza jevrejskih opština Srbije pod nazivom “Portreti i sećanja Jevrejske zajednice Srbije pre Holokausta” koja predstavlja digitalnu arhivu fotografija članova Jevrejske zajednice Srbije iz perioda pre Drugog svetkog rata. Digitalna arhiva trenutno broji kolekciju od skoro 5000 digitalizovanih fotografija i oko 230 evidentiranih sećanja (priča) onih koji su preživeli rat o životima ljudi koji su na fotografijama prikazani. Intervjue i digitalizaciju fotografija sprovodili su istraživači i saradnici na projektu u Beogradu, Subotici, Novom Sadu, Zrenjaninu, Smederevu, Somboru, Kragujevcu i ostalim gradovima u Srbiji, dok je prateći obrazovni program osmislila organizacija Haver. Inicijativa za stvaranjem svojevrsne digitalne arhive ima za cilj očuvanje vizuelnih zapisa, neposredna i posredna sećanja na predratnu jevrejsku zajednicu, kao i edukaciju o Holokaustu, promovisanje tolerancije i uvažavanje kulturnih različitosti. Stoga, konceptualni plan izložbe – idejno i vizuelno rešenje postavke, morala je biti u skladu sa istorijskom kontekstualizacijom i edukacijom, pružajući uvid u potencijalne izvore istorijskog i analitičkog znanja ali i alternativnih narativa.[2]
Imajući u vidu da arhiviranje fotografija može imati dvostruko značenje – (i) doslovno, kada se fotografija čuva (kao objekat i/ili umetničko delo) od propadanja; (ii) metaforičko, kada fotografija predstavlja skup nezavisnih diskursa (ličnih priča i isčitavanja!) onoga šta se na / (u) njoj nalazi – izložba Portreti i sećanja, nastala je upravo na ovakvoj dvojnosti, razvijajući mnogostruke odnose/skupove/nizove dokumentarne građe. Centralni deo postavke, predstavlja veoma redak i impresivan pogled u porodične albume, ali i istorijskih fotografija i dokumenata prikupljenih iz arhive Jevrejskog istorijskog muzeja u Beogradu. Istražujući samu organizaciju novonastalog digitalnog arhiva, osnovna koncepcija izložbe bazirana je na određenom sistemu klasifikacije unutar pažljivo odabranih 19 tematskih odrednica, prikazanih na 19 tematskih panela.[3] Fotografija je upravo tokom prve polovine 20. veka dobila status ritualnog elementa unutar privatnog/ličnog i porodičnog života, ona je postala deo svakodnevice koja je omogućila jedan nov način na koji ljudi pamte značajne događaje u vlastitim životima. U tom svetlu, centralna postavka izložbe, na 19 panela prikazuje i prati transformaciju (ozbiljnih) studijskih portreta u hrpu smešaka, proslava i praznika, sportskih utakmica, putovanja i dokolice. Izložba zapravo ukazuje kako se putem fotografije promenio odnos na koji ljudi posmatraju svoju okolinu i bližnje ali i način na koji definišu lične i kolektivne identitete. Iako se projekat fokusirao na prikupljanju privatnih/ličnih i porodičnih fotografija između dva svetska rata, izložba nudi i nekoliko značajnih fotografija koje prikazuju ratne okolnosti, ali i fotografije koje su snimljene neposredno nako završetka rata. Ove fotografije (koje su manje u broju) prikazane su uz panele, kao protivteže ili indeksi koje nude jednu kritičku refleksiju, onoga što leži skriveno unutar (naizgled) bezbrižne svakodnevice.[4] Ovaj kontrast se potom provlači kao nezaobilazan podtekst cele izložbe.
Drugi plan izložbe, postavljen unutar prostora na izložbenim stolovima, nudi individualne, kratke životne priče sastavljene na osnovu transkripta intervjua onih koji su ustupili fotografije. Svaka priča (biografija) govori o životu intervjuisane osobe, njene porodice – o tome gde su živeli, išli u školu, ljubavi, putovanjima, ali i o samom ratu i stradanjima. Svaka priča praćena je jednom fotografijom iz porodičnog albuma. Takođe, postavljanjem biblioteke i fizičke arhive[5] unutar prostora izložbe, otvara se mogućnost i za jedan istraživački i aktivniji odnos posmatrača/posetilaca. Na taj način, kao i kroz javna vođenja, izložba postaje učionica: ona postaje posrednik u produkciji znanja, u kojem izložba nije samo u zatvorenim okvirima izlagačkog prostora već i u otvorenom sistemu društvenog dijaloga.
Nepotpune i lične, „male istorije“, onih koji su preživeli Holokaust, ne predstavljaju apsolutne izvore, već opskurne i nedovršene tragove unutar istorijskog znanja. Međutim, one često govore i mnogo više od demonstracija istorijskih činjenica. One motivišu javnost i otvaraju prostor za lična iskustva, pojedinačne poglede i isčitavanja dokumentarne građe. U tom svetlu, konceptualni plan izložbe fokusirao se i na istraživanju fotografske građe koja se vezuje za ratna zbivanja i Jevreje koji su bili u mogućnosti da putem lažnih dokumenata obezbede sebi (prividnu!) sigurnost, skrivajući se kao turisti u inostranstvu. Treći plan izložbe, tako, prikazuje pejzaže i/ili turističke fotografije koje su nastale od strane onih koji su, pretvarajući se kao turisti, beležili svoju privremenu sredinu. Imajući u vidu neobične uslove u kojima su ove fotografije nastale, sam izbor slika zasnivao se na pojačavanju kontrasta između prikazanog i samog konteksta: jer, prelepi pejzaž može značiti sasvim suprotno kada se upoznaju okolnosti nastanka fotografije.
Preispitujući mogućnosti upotrebe ovakve, tematski specifikovane digitalne arhive u budućnosti, izložba Portreti i sećanja, unutar fizičkog prostora, ukazuje na potencijal i uticaj koji lične fotografije mogu imati u razumevanju predratne jevrejske zajednice i/ili kulture. Međutim, postavljena u širi kontekst, izložba ukazuje i na istorijske okolnosti i tehnološki napredak jedne šire zajednice i društva (regije!), ali i razvoja samog fotografskog medija. Ona otvara vrata ka novim interpretacijama već postojećih dokumenata, ali i ka otkrivanju potpuno novih narativnih komponenti – (sa)znanja, koja do sada nisu bile deo zvanične istorije. Izložba, tako, funkiconiše kao tekstualno-vizuelni narativ koji pokreće dijalog o načinima na koje lične istorije, memorija i fotografija govore priču o svakodnevici (jednog malog dela!) jevrejske zajednice, ali i (jednog malog dela) šireg društva unutar prve polovine 20. veka.
__________________
[1] Izložba Portreti i sećanja je do sada bila predstavljena u: Muzej Vojvodine, Novi Sad; Moderna galerija Likovni susret, Subotica; Mali salon / Narodni muzej, Zrenjanin; Kulturni centar Šabac i Istorijski arhiv, Šabac ; Galerija Narodnog muzeja Kragujevac, Kragujevac; Galerija Sinagoga, Narodni muzej, Niš.
[2] Osmišljavanje idejnog i vizuelnog koncepta izložbene postavke bio je raspisan posredstvom konkursa od strane Saveza jevrejskih opština Srbije.
[3] Svaki panel sastoji se od niza pojedinačnih fotografija (48 fotografija), koje su raspoređene na panelu na osnovu sličnosti i tematske povezanosti. Predstavljene tematske/predmetne odrednice: 1,2 – portret, 3 – studio, 4 – ljubav, 5 – rođenje, 6 – slavlja, 7 – kostimi, 8 – institucionalni portreti, 9 – sport, 10 – igra, 11 – dom, 12 – snapshot, 13 – grad, 14 – žene, 15 – vojska, 16 – ulična fotografija (surprise photography), 17 – vozila, 18 – letovanja, 19 – humor.
[4] Tako se na primer, kod panela na kojem se prikazuju različiti kostimi sa Purimskih zabava, maskembala i/ili predstava, kao protivteža nalazi fotografija iz lažnog dokumenta koja prikazuje Jevrejku u feredži, koja se za vreme Holokausta, prilikom bega, prerušavala u muslimanku. Na sličan način, kod panela koji prikazuje fotografije sa letovanja, kao kontrast, nalazi se fotografija Jevreja ispred hotela Slavija gde su za vreme rata bili internirani od strane Italijanske vojske.
[5] Sav materijal koji je prikupljen u toku projekta – svi transkripti intervjua i fotografije koje su intervjuisani dali na digitalizaciiju, odstampani su i postavljene u arhivske kutije unutar izložbene postavke. Svaka kutija nosi ime osobe koja nam je ustupila fotografije i dala intervju. Materijal u kutijama je izložen za slobodno korišćenje i čitanje u okviru arhiva.
Portreti i sećanja / Projekat Saveza jevrejskih opština Srbije
Direktor projekta: James May
Autorka izložbe, dizajn postavke i produkcija: Andrea Palašti
Koordinator izložbe i ko-produkcija: Ružica Dević
Prateći tekst izložbe – biografije: Ivana Vranešević
Prateći tekst izložbe – istorijski pregled: dr Milovan Pisarri
Grafički dizajn izložbe: Ivan Palašti, Andrea Palašti
Obrazovni program: Haver Srbija – Sonja Viličić, Đenka Mihajlović, Mina Pašajlić
Autori priručnika obrazovnog programa: Sonja Viličić, dr Dragana Stojanović, Ðenka Mihajlović, Vera Mevorah
Saradnici: Danijela Danon, rabin Isak Asiel
Recenzija priručnika: Nada Banjanin Ðuričić, dr Mladenka Ivanković
Grafički dizajn priručnika: Aleksa Milanović
Lektura i ilustracije: Nikola Filipović
Koordinatori istraživača: Jelisaveta Časar, Matija Sabadoš
Istraživači/intervjue vodili: Jovana Cvetičanin, Jelisaveta Časar, Eli David, Ružica Dević, Matija Džekulić, Iva Gros, Ivan Kačavenda, Vera Mevorah, Lidija Milinković, Nina Milanković, Ana Mrva, Mia Nuhanović, Tatjana Parežanin, Branka Pavlović, Ivona Popadić, Jovana Popović, Biljana Purić, Matija Sabadoš, Pavle Sabadoš, Dragana Stojanović, Luna Stefanović, Zoran Trklja, Ilija Vukičević, Ivana Vranešević, Tamara Ćorović, Jovana Dragić, Sofija Maletić, Vladimir Krstić, Nemanja Petrović
 sećanja, subjektiviteta i identiteta, kao i odgovornosti istorije, predstavljaju jednu od najrasprostranjenijih tema unutar muzeološke (izlagačke) prakse, ali){kind=link}